4- ابوالحسن بن هلال از فضلاي روزگار ديلميان و دبير
عضدالدوله بود و بسال 384 در بغداد در گذشت وي نيز
در خوشنويسي مشهور است
5- مهيار ديلمي كه از شاگردان تازيگوي روزگار
ديالمه و از معاصران عضدالدوله مي باشد وي تا سال
392 همچنان به مذهب پدران خود يعني دين زردتشت
پاي بند بود و در اين سال به اسلام گرويد اشعاري
لطيف در وصف سرزمين خود ايران دارد و ديوان او
به عربي سروده است .
6- ابوالفضل دينوري كه از مردم خراسان و از
خوشنويسان سده ششم هجري است وي را كاتبي
پركار دانسته اند و نوشته اند كه 500 جلد قران كريم
نوشته و بين سالهاي 518 تا 542 هجري درگذشته
است .
7- محمد بن علي راوندي و محمود بن محمد راوندي
كه اولين نفر نويسنده كتاب مشهور راحه تاصدور و نيز
از خوشنويسان سده ششم هجري به شمار مي آيد و
خواهر زاده او محمد نيز در خوشنويسي نيز شهرت زياد
دارد در اين روزگار كاشان زادگاه اين دو تن از مراكز
مهم خوشنويسي بشمار مي آمده است .
8- خوشنويس ديگر كه در آغاز سده هفتم در ايران
ظهور كرد صفي الدين اورمدي كه در سال 613 در
شهر اروميه متولد شد در مدرسه مصطفويه بغداد به
تحصيل پرداخت نخست در كتابخانه مشغول شد و
سپس بسبب استاديش در علم هنر موسيقي از نديمان
خليف گرديد شهرت او در موسيقي در ديگر هنرها او
را تحت الشعاع قرار داد بطوري كه بيشتر او را به
سبب دانش موسيقي مي شناسند در حالي كه او شاعر و
اديب و خوشنويس نيز بوده است پس از سقوط بغداد
به دست هولاكوخان ، هولاكوخان او را گرامي مي
داشت و افزون بر پنج هزار دينار مقرري به او بخشش
فراواني مي كرد و خود نيز از راه نوشتن و كتابت به
همين اندازه درآد داشت پس از مدتي به دستگاه
عطاملك جويني پيوست كه وزير نامدار عصر
هولاكوبود مدتي نيز در تبريز معلم شرف الدين گشت
و رساله مشهور شرفيه را در موسيقي بنام او تاليف كرد
ستاره اقبال صفي الدين در پايان عمر رو به افول
گذاشت در پيري گرفتار تنگ دستي شد و به سبب
بدهكاري به زندان افتاد و در سال 693 در زندان در
گذشت صفي الدين شاگردان بسيار در خط و موسيقي
تربيت كرد و مشهورترين آنها خوشنويس نامدار ياقوت
مستعصمي است .دو رساله شرفيه و ادوار كه از
شاهكارهاي علم موسيقي است از نوشته هاي صفي
الدين است وي بعد از فارابي درخشانترين چهره
موسيقي در تاريخ تمدن اسلام و ايران است .
ياقوت مستعصمي جمال الدين ابوالمجد ياقوت بن
عبدا.. مقلب به قبله الكتاب غلام و كاتب المعتصم باا..
656تا 640واپسين خليفه عباسي بود به همين سبب وي
را مستعصمي خوانده وي نخستين كسي است كه دو
قلم ثلث و نسخ را به حد كمال رساند و نوشته اند كه او
در شيوه تراشيدن قلم و قطع قلم دگرگوني پديد آورد
و نيز نوشته اند كه در كتابت بسيار سريع القلم بوده و
عمري دراز كرد نوشته اند كه يكصد سال زيست
ياقوت هر روز بنا به نوشته بعضي از تاريخ نويسان دو
جزء قران كتابت مي كرد بنابراين هر ماه دو مصحف
بدست او نوشته مي شد و در آخر قيد مي كرد مصحف
چندم است و بنا به گفته همين نويسندگان 364
مصحف او را ديده اند و هر روز هفتاد كس را سر خط
مي داده است.بعد از سقوط بغداد ياقوت به خدمت
خاندان جويني درآمد عطاملك جويني مورخ دانشمند
و وزير و نويسنده تاريخ جهانگشاه او را بسيار گرامي
مي داشت فرزندان و برادر زاده خود را به شاگردي او
وا داشته بود و سال مرگ او را 698 و 697 و 696 ثبت
كرده اند و جسد ياقوت را در بغداد و در كنار قبر
احمد حنبل بخاك سپردند و آثار بسياري از او در
كتابخانه ها و موزه هاي مختلف ايران و جهان
وجود دارد كه شمار آن بسيار است ولي در صحت
انتساب آنها نمي توان اطمينان داشت .
ياقوت شاگردان بسياري تربيت كرد كه شش تن از آنها
از همه مشهورترند اين شش تن كه شاگردان ستّه
معروفند همگي ايراني بوده اند و عبارتند از 1- يوسف
مشهدي 2- احمد سهروردي3 - نصرال.. طبيب 4-
ارغون كابلي 5- مبارك شاه بن قطب
تبريزي 6- سيد حيدر گنده نويس (جلي نويس ).
قلمهاي ششگانه : در آغاز سده چهارم هجريث به
روزگار ابن مقله قلمهاي رايج به 14 قلم مي رسيد و اين
قلمها بتدريج با رواج روز افزون قلم نسخ كه تقريباً
براي انواع مكاتبات بكار مي رفت محدود گرديد تا
اينكه در سدةششم بجز اقلام ششگانه، ديگر اقلام رونق
خود را از دست داد و سپس تنها اقلام سته رواج خود
را خفظ كرد وضع اقلام سته به ابن مقله نسبت داده
اند اما اين دقيق نيست زيرا پيش از او قلمهايي چون
محقق و ثلث و رقاع وجود داشته است آنچه ترديد
ناپذير است آنكه اين اقلام به تدريج پيدا شد و
خوشنويساني چون ابن مقله و بواب و ياقوت هر يك به
سهم خود در تكميل آن كوشيده اند كه گفتيم ابن مقله
براي نخستين بار قوانين خوشنويسي را بر پايه سطح و
دور پديد آورد و معيار اين پايه را با حرف الف و ه
قرار داد كه حرف الف تمام سطح و حرف ه تمام دوره
است و بر اين اساس اقلام مختلف را به نسبت سطح و
دور طبقه بندي كرد و قوانين ديگري بوسيله او وضع
گرديد كه بكار خوشنويسي سرو سامان داده شد .
اقلام محقق و ريحان :نام قلم محقق براي اولين بار در
كتاب الفهرست ابن نديم ذكر گرديده است او مي
نويسد :تا آغاز دولت عباسي مردم به همان شيوه خط
قديم كه ذكر كرديم مي نوشتند و همين كه خاندان
هاشمي ظاهر گرديد خطي پيدا شد كه به آن عراقي مي
گفتند كه همان خط محقق بود كه به آن وراقي نيز گفته مي
شد اين خط مرتباً رو به زيبايي گذاشت تا روزگار مامون
به اوج كمال رسيد بنا به گزارش ابن نديم قلم محقق از
متفرقات قلم رياسي كه به روزگار فضل بن سهل قلم
رسمي مكاتبات دربار خلفاء گرديد واژه محقق به معني
استوار و محكم است شايد انتخاب اين نام براي اين قلم
به اين سبب باشد كه محقق قلمي است محكم و استوار
و حروفي از نظر تركيب و شكل كاملاً مجزا بطوريكه
هر حرف اين قلم بطور مفرد صحيح و بدون نقض و
ناتمام نوشته مي شود در قلم محقق يك چهارم
دور است و باقي سطح پس مشابهت با خطوط كوفي
بيشتر دارد از جهت سطح بودن قلم ريحان در كتابت
تابع محقق است و اصول آن يكي است بنابراين مي
توان گفت در قلم محقق 5/1 دانگ دور و 5/4 دانگ
سطح است قلم ريحان نيز از نظر اصول مشابه محقق
است حتي مي توان آنرا شاخه اي از محقق دانست
با اين تفاوت كه قلم ريحان ظريفتر و نازكتر نوشته مي
شود هر چند كه وضع اقلام سته را به ابن مقله نسبت
داده اند اما بعضي عقيده دارند كه ابداع قلم ريحان از
علي بن عبيدة ريحاني است به همين سبب بعضي آن را
ريحاني مي خوانند قلم هاي محقق و ريحان تا سدة
يازدهم رواج و رونق خود را حفظ كرد تا بتدريج
ثلث جاي آن دو را پر كرد و كمتر خوشنويسي به
كتابت اين قلم مي پرداخت بعضي از نويسندگان تاريخ
خط سبب قانون گذاري اين قلم را ريحان و ريحاني به
اين سبب دانسته اند كه حروف و كلمات در اين قلم با
لطافت بسيار شبيه به سبزه و ريحان و گياهان لطيف
نوشته مي شده است در اشعار فارسي اشاراتي به اين قلم
وجود دارد كه اين وجهه تسميه را مي توان در آن
مشاهده كرد يكي از زيباترين نمونه هاي اين گونه
اشعار قصيده اي است از حافظ در ستايش قوام الدين
محمد وزير شاه شجاع كه داراي اشارات بسيار ظريف
است .
خوشنويسان ناموري كه به قلم محقق و ريحان نوشته اند
عبارتند :از فضل بن سهل –ابوعلي ابن مقله و برادرش
ابوعبدال.. – ابن بواب – محمود كاتب كه قراني به خط او در
تاريخ 590 هجري در موزه آستانه حضرت معصومه است –
ياقوت مستعصمي و شاگردانش بويژه نصرال.. طبيب مقلب به
صدر عراقي كه نوشته اند كه از كساني است كه در قلم محقق
اصلاحاتي انجام داد –احمد سهروردي – پير يحيي جمالي
صوفي – بايسنقر بن شاهرخ تيموري شمس الدين بايسنقري –
عبدال.. طباخ و شمار بسياري ديگر از خوشنويسان ايراني كه
در كتابت اقلام محقق و ريحان استاد بوده اند .
احمد سهروردي پسر شيخ شهاب الدين سهروردي كه از
شاگردان ياقوت و از خوشنويسان اقلام ششگانه بود
نوشته اند كه در بغداد متولد شده و كتيبه بسياري از